معناى اول مناسبتر است . * ( « قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً » ) * . اين جمله نقل كلام موحدين است ، شاهدش اين است كه گفتند مسجدى بنا كنيم ، و نگفتند معبدى . چون مسجد در عرف قرآن محلى را گويند كه براى ذكر خدا و سجده براى او مهيا شده است ، و قرآن بتكده و يا ساير معابد را مسجد نخوانده هم چنان كه خداوند در سوره حج ، مسجد را در مقابل صومعه و بيع و صلوات قرار داده و فرموده : « وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّه » « 1 » . و اگر مىبينيد جمله مورد بحث با فصل و بدون عطف آمده بدين جهت است كه كلام به منزله جواب از سؤالى مقدر است ، گويا سائلى پرسيده : غير مشركين چه گفتند ؟ در جوابشان گفته شد آنها كه بر امر اصحاب كهف غلبه كردند چنين گفتند . و منظور از « غلبه بر امر ايشان » اگر مقصود از « امر ايشان » همان مساله مورد مشاجره در جمله * ( « يَتَنازَعُونَ . . . » ) * باشد و ضمير « هم » به ناس برگردد مراد غلبه موحدين خواهد بود به وسيله پيروزى خود با معجزه كهف . و اگر ضمير به « فتيه » برگردد مقصود از غلبه بر امر ايشان ( فتيه ) ، غلبه از نظر به دست گرفتن كار ايشان خواهد بود كه باز در اين صورت همان موحدين بودند كه متصدى امر كهف و ساختن مسجد بر بالاى آن بودند . بعضى « 2 » گفته‌اند : غالبين بر امر ايشان پادشاه زمان و دستيارانش بودند ، نه موحدين ، بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : اولياء و فاميلهاى خود اصحاب كهف بودند . و اين قول از هر قولى ديگر سخيفتر است . و اگر منظور از امر ايشان امر مذكور در * ( « يَتَنازَعُونَ . . . » ) * نبوده باشد در اين صورت اگر ضمير به « ناس » برگردد معناى غلبه عبارت از زمامدارى خواهد بود ، و معناى * ( « قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ » ) * ، « آنهايى كه زمام امر مردم را در دست داشتند چنين و چنان گفتند » خواهد بود . و اين زمامدارى هم با حاكم زمان قابل انطباق است و هم با موحدين ، هم ممكن است حاكم اين حرف را زده باشد ، و هم موحدين و اگر ضمير به موصول ( الذين . . . - آنهايى كه غلبه كردند ) برگردد ديگر منظور از غالبون خيلى روشن است ، و مقصود از غلبه زمامداران بر امر خويش اين است كه ايشان هر كارى را بخواهند مىكنند . اين بود وجوه محتمل در اين آيه ولى از همه

--> ( 1 ) مساجدى كه در آن نام خدا برده مىشود . سوره حج ، آيه 40 . ( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 460 .